Bijeenkomst april: Boek- en onderzoekpresentatie Abelike Janssens

“Beste Jan en Roelie, We zitten in de trein en gaan heel ver weg. Tot ziens jongens. Groeten van pa en moe en jongens, Bernard.”

Met dit briefkaartje uit 1942 begint het verhaal van Het Kaartje van Bernard, het boek van Abelike Janssens dat centraal stond tijdens de bijeenkomst van De Maatschappij departement ’s-Gravenhage in april. Het kaartje, uit de deportatietrein gegooid door de tienjarige Bernard van Dam, vormt het aangrijpende vertrekpunt van een jarenlange zoektocht.

De korte boodschap “We zitten in de trein en gaan heel ver weg” maakte het tot een aangrijpend en zeldzaam overblijfsel van een familiegeschiedenis die door de Holocaust werd onderbroken.

Bernard was een Joods vriendje van Janssens’ vader; de families Janssens en Van Dam kenden elkaar uit Zuidlaren. Het kaartje was gericht aan “Jan en Roelie”, haar vader en oom en kwam een paar dagen nadat de familie Van Dam van huis was opgehaald, in hun bezit.

Dit kleine object groeide later uit tot het startpunt van een 19-jarige zoektocht. Het briefje lag al jaren in de bureaula van Janssens’ vader. Pas veel later ontstond er nieuwsgierigheid naar het verhaal achter ‘dat ene briefje’, wat uiteindelijk uitgroeide tot een langdurig en intensief onderzoek.

De avond kreeg de vorm van een interview, geleid door Jannetje Koelewijn, voormalig journalist bij NRC en tevens de schoonzus van Janssens. In het gesprek lichtte Janssens haar werkwijze toe: ze sprak met betrokkenen, dook in allerlei archieven en reisde zelfs naar de Verenigde Staten om familieleden op te zoeken die de oorlog wél hadden overleefd. Een belangrijke doorbraak kwam met de vondst van een grote hoeveelheid brieven uit de oorlogsjaren, die de naar Amerika gevluchte familieleden hadden bewaard. Deze geven een beeld van het dagelijks leven van de familie Van Dam, waarin naast alledaagse gebeurtenissen ook de toenemende beperkingen en onzekerheid van een Joodse familie ten tijde van de bezetting voelbaar worden.

Tijdens de avond werd ook stilgestaan bij de bredere betekenis van het verhaal. Volgens Janssens raakt het boek niet alleen het verleden, maar ook aan mechanismen die vandaag de dag nog herkenbaar zijn: uitsluiting, geleidelijke inperking van rechten en het wegzetten van groepen mensen. In het gesprek werd gereflecteerd op parallellen tussen 1942 en 2026, waarin angst en verdeeldheid opnieuw kunnen ontstaan.

De bijeenkomst werd afgesloten met vragen uit het publiek en een borrel, waarin aanwezigen de gelegenheid hadden om na te praten. De avond maakte duidelijk hoe één klein historisch object kan uitgroeien tot een indringend en betekenisvol verhaal, en onderstreepte het belang van het blijven vertellen van dit soort geschiedenissen. Voor de aanwezigen vormde de presentatie een indrukwekkende kennismaking met zowel het boek als het onderzoek van Janssens, en een moment van reflectie op zowel het verleden als het heden.